Bakı. Trend:

Azərbaycan hazırda ildə 30 milyon tona qədər neft məhsullarını emal etmək imkanına malikdir. Söhbət yalnız ölkə daxilindəki güclərdən getmir. Bu həcmin təxminən 7 milyon tonu Azərbaycandakı emala, daha 23 milyon tonu isə SOCAR-ın iştirakı ilə alınmış və ya yaradılmış xarici müəssisələrdəki emala düşür.

Prezident İlham Əliyev bu rəqəmi ölkənin enerji siyasətinin nəticələrindən danışarkən oktyabrın 2-də Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında açıqlayıb. Bu baxımdan 30 milyon ton göstəricisi həmin siyasətə bir qədər fərqli miqyasda nəzər salmağa imkan verir — təkcə neft və qaz hasilatı və ixracının həcmləri deyil, həm də xaricdə yaradılmış emal infrastrukturu vasitəsilə.

Dövlət başçısı qeyd edib ki, artıq müxtəlif ölkələrdən Azərbaycana neft məhsullarının tədarükü ilə bağlı müraciətlər daxil olur.

Məhz buna görə 30 milyon ton göstəricisi bir müəssisənin deyil, paylanmış sistemin göstəricisidir. Prezidentin sözlərinə görə, bu güclər üç məkanda yerləşir: bir zavod sıfırdan tikilib, digər ikisi isə satın alınıb. Belə model SOCAR-ın müxtəlif bazarlarda fəaliyyət imkanlarını genişləndirir və bir ölkədən və ya bir istehsal obyektindən asılılığı azaldır.

Emal ixrac strategiyasının dayağı kimi

SOCAR-ın xarici aktivləri şirkətə təkcə hasilat sahəsində deyil, həm də enerji zəncirinin sonrakı mərhələlərində fəaliyyət göstərməyə imkan verir. Türkiyədə STAR neft emalı zavodu 2018-ci ilin oktyabrından fəaliyyət göstərir. Zavod neft emalını neft-kimya məhsullarının istehsalı ilə əlaqələndirir və SOCAR-ın regiondakı fəaliyyəti üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

2026-cı ilin mayında SOCAR İtaliyanın Italiana Petroli şirkətinin səhmlərinin 99,82 faizinin alınmasını başa çatdırıb. IP Group İtaliyada iki neft emalı müəssisəsinə, anbar güclərinə və geniş pərakəndə satış şəbəkəsinə malikdir. Bu, sadəcə istehsal güclərinin alınması deyil: inteqrasiya olunmuş infrastruktur şirkətə saxlama, logistika və son satış bazarına çıxış imkanı verir.

Bununla yanaşı, xaricdə emal daxili istehsal imkanlarından imtina demək deyil. Daha çox söhbət bir-birini tamamlayan həlqələrdən gedir: Azərbaycanda hasilat və emal xaricdəki istehsal və satış aktivləri ilə birləşir. Belə struktur tələbat və logistika dəyişikliklərinə daha çevik reaksiya verməyə imkan yaradır.

Artan tələbat və enerji təhlükəsizliyi

Prezident çıxışında Azərbaycanın ixrac perspektivlərini dünyada davam edən geosiyasi qeyri-sabitlik və tədarükdə fasilə riskləri ilə əlaqələndirib.

“Yeni geosiyasi və iqtisadi reallıq ondan ibarətdir ki, bu gün bir çox ölkələr enerji resurslarını əvvəlki kimi əldə edə bilmirlər. Burada yenə də Azərbaycan nadir ölkələrdəndir ki, dünya miqyasında bütün növ enerji resurslarını istehsal edir, hasil edir və ixrac edir – xam neft, neft məhsulları, təbii qaz, elektrik enerjisi, neft-kimya məhsulları və gübrələr. Bunların da istehsalı üçün əsas mənbə enerjidir.

Bu gün xüsusilə neft məhsulları ilə bağlı yaşanan böhran əfsuslar olsun ki, yəqin daha da dərinləşəcək. Çünki bu böhranın iki mənbəyi var, biri bizim Şimalımızda, ikincisi isə Körfəz bölgələrində - Cənubda. Artıq ənənəvi təchizatçılar bəziləri daxili tələbatı ödəmək üçün məcburən ixracı dayandırırlar”, - dövlət başçısı deyib.

Bu məntiqə görə, enerji təhlükəsizliyi istehlakçı ölkələrin milli təhlükəsizliyinin bir hissəsinə, tədarükün etibarlılığı isə xarici siyasət baxımından əhəmiyyətli amilə çevrilir. Azərbaycan artıq Cənub Qaz Dəhlizi vasitəsilə, əsasən Avropa ölkələri olmaqla, 16 ölkəyə qaz ixrac edir. Trans-Adriatik qaz kəməri ilə qaz nəqlinin həcmi 60 milyard kubmetrə çatıb.

2026-cı ilin yanvar-avqust ayları üzrə statistika ixrac axınlarının miqyasını göstərir: bu dövrdə Azərbaycandan 14,678 milyon ton xam neft və neft məhsulları ixrac edilib və onların dəyəri 9,282 milyard dollar təşkil edib. Qaz ixracı 16,378 milyard kubmetr olub və 5,711 milyard dollar gəlir gətirib. Təbii qaz hesabat dövründə ölkənin ümumi ixracının 26,18 faizini təmin edib. Bu göstəricilər Azərbaycanın rolunun bir məhsula deyil, bir neçə enerji istiqamətinə əsaslandığı fikrini tamamlayır.

AÇG: Yetkin yatağın idarə olunması və yeni hasilat mənbələri

Bu strategiyada “Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) bloku xüsusi yer tutur. 1997-ci ilin noyabrında kommersiya hasilatının başlanmasından 2026-cı ilin birinci yarısının sonunadək blokda təxminən 4,6 milyard barel neft hasil edilib. Həmçinin dövlətə 63 milyard kubmetr səmt qazı təhvil verilib.

AÇG işlənmənin yetkin mərhələsindədir və neft hasilatının təbii azalması 30 ildən artıq müddətdə istismar olunan yataq üçün gözlənilən prosesdir. Buna görə də qarşıda duran vəzifə sadəcə hasilat həcmini artırmaqdan ibarət deyil. Qalıq ehtiyatların daha səmərəli çıxarılması, texnologiyalar və yeni layihələr hesabına hasilatın qorunması vacibdir.

2026-cı ildə bp AÇG-də neftvermənin artırılması üzrə iki pilot layihəyə — BrightWater və IWAG-a başlayıb. Onlar layda qalan neftin çıxarılmasına yönəlib. Hasilat dinamikasının idarə olunması üçün seysmik tədqiqatların, quyuların, istehsal göstəricilərinin və geoloji modellərin məlumatlarından istifadə edilir. 2026-cı ilin birinci yarısında AÇG çərçivəsində fəaliyyətə kapital qoyuluşları təxminən 733 milyon dollar təşkil edib ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 31,4 faiz çoxdur.

Eyni zamanda, aktivin özünün profili də dəyişir. İyun ayında AÇG-də sərbəst təbii qaz hasilatına başlanılıb. Onun çıxarıla bilən ehtiyatları təxminən 4 trilyon kubfut həcmində qiymətləndirilir və bu göstəricinin 6 trilyon kubfutadək artırılması mümkündür. Bu, blokun əhəmiyyətini ənənəvi neft hasilatından kənara genişləndirir.

Əlavə potensial ACE platforması ilə bağlıdır. Hasilatın başlanmasından iki il sonra, 15 aprel 2026-cı il tarixinədək platformadan 2,1 milyon ton neft hasil edilib. Təxminən 6 milyard dollar dəyərində olan layihə sutkada 100 min barelədək hasilat gücünə hesablanıb, istismar dövründə ümumi hasilatın isə 300 milyon barelə çatacağı gözlənilir.

Yeni layihələr — gələcəyə hazırlıq

Enerji strategiyasının sabitliyi təkcə mövcud aktivlərdən deyil, həm də resurs bazasının genişləndirilməsi imkanından asılıdır. Bu baxımdan Prezidentin qeyd etdiyi müqavilələr, o cümlədən xarici neft aktivlərinin alınması və hasilat üzrə yeni sazişlər mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Sentyabrın 25-26-da Bakıda keçirilən ikinci Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun əsas qərarlarından biri “Abşeron” yatağının tammiqyaslı işlənməsi üzrə yekun investisiya qərarının qəbul edilməsi olub. İkinci mərhələ qaz və kondensatın sualtı hasilatını və 140 kilometrlik çoxfazalı boru kəməri ilə Səngəçal terminalına nəqlini nəzərdə tutur. Layihə pik dövrdə sutkada 12,7 milyon kubmetrədək qaz — ildə təxminən 4,5 milyard kubmetr — və sutkada 37 min barel kondensat hasil edə bilər. Hasilata 2028-ci ilin sonu və ya 2029-cu ilin əvvəlində başlanması gözlənilir.

SOCAR, həmçinin ExxonMobil şirkəti ilə Orta Kür hövzəsində qeyri-ənənəvi karbohidrogen ehtiyatlarının birgə kəşfiyyatı və işlənməsi barədə razılığa gəlib. Tərəflərin hər birinin payı 50 faiz olacaq, layihənin operatoru ExxonMobil olacaq. Bu saziş işlənməsi xüsusi yanaşmalar tələb edən resursların qiymətləndirilməsinə beynəlxalq təcrübə və texnologiyaların cəlb olunmasına imkan verir.

Digər razılaşmalar SOCAR-ın enerji zəncirinin bütün mərhələləri üzrə beynəlxalq əlaqələri genişləndirmək səylərini əks etdirir. Şirkət Comstock Resources ilə ABŞ-ın şist yataqlarından hasil olunan qazın mayeləşdirilməsi və daha sonra ABŞ-dan kənarda beynəlxalq bazarlarda satılması imkanlarını araşdırmağı planlaşdırır. Apollo ilə upstream layihələrinə investisiyaların qiymətləndirilməsi müzakirə olunur, Almaniyanın SEFE və VNG şirkətləri ilə sazişlər isə qaz, infrastruktur, enerji təhlükəsizliyi və VNG ilə əməkdaşlıq çərçivəsində hidrogen və onun törəmələrinin inkişafının elmi-texniki aspektləri üzrə əməkdaşlığı nəzərdə tutur.

Ticarət istiqaməti də inkişaf edir. SOCAR Trading artıq Qazaxıstan və Türkmənistanla neft və neft məhsullarının ticarəti sahəsində əməkdaşlıq edir, Özbəkistanla əməkdaşlıq isə 2026-cı ildə başlayıb. Birgə müəssisə Turan Energy praktiki fəaliyyətə başlayıb: Özbəkistan naftasının tədarükü həyata keçirilir, həmçinin Kulevi terminalı vasitəsilə çatdırılmaqla dizel yanacağının ticarəti imkanları nəzərdən keçirilir.

Dəyişən bazar şəraitində uzunmüddətli strategiya

Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın enerji keçidinə praqmatik yanaşmasını vurğulayır. Bərpa olunan enerjinin inkişafı müasir iqtisadiyyat üçün neft və qazın əhəmiyyətini aradan qaldırmır, lakin istehsalçıları infrastrukturu yeniləmək, hasilatın səmərəliliyini artırmaq və bazarları şaxələndirmək zərurətindən də azad etmir.

Azərbaycanın strategiyası bir-biri ilə əlaqəli bir neçə elementdən ibarətdir: hasilat və yeni resursların işlənməsi, yetkin yataqlara investisiyalar, xaricdə emal, ticarət əməliyyatlarının genişləndirilməsi və beynəlxalq şirkətlərlə əməkdaşlıq. 30 milyon ton neft məhsulları göstəricisi məhz bu diapazonu — yalnız xammalın tədarükündə deyil, həm də onun emalında və satışında iştirak etmək imkanını simvollaşdırır.

Etibarlı tədarükə tələbatın arta biləcəyi bir şəraitdə yaradılmış infrastrukturun əhəmiyyəti kommersiya faydasından kənara çıxır. Azərbaycan üçün bu infrastruktur iqtisadi dayanıqlılıq alətinə və beynəlxalq təsir amilinə çevrilir. Bu rolun dayanıqlılığı ölkənin yetkin yataqlarda hasilatın təbii azalmasını nə dərəcədə uğurla kompensasiya edə bilməsindən, yeni layihələri işə sala bilməsindən və həm daxili, həm də xarici aktivlərdən səmərəli istifadə etməsindən asılı olacaq.