Bakı. Trend:

Azərbaycan strateji valyuta ehtiyatlarının həcminə görə Cənubi Qafqazda lider mövqedədir. Belə ki, Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 2026-cı il sentyabrın 30-na 89,38 milyard dollar təşkil edib. Bu məbləğ ölkənin 4,51 milyard dollarlıq xarici dövlət borcundan təxminən 19,8 dəfə çoxdur. Regional müqayisədə Azərbaycanın strateji ehtiyatları Gürcüstanın sentyabrda açıqladığı 8,17 milyard dollarlıq beynəlxalq ehtiyatlarından təxminən 10,9 dəfə, Ermənistanın 6,66 milyard dollarlıq valyuta ehtiyatlarından isə 13,4 dəfə yüksəkdir.

Bu fərq Azərbaycanın maliyyə buferinin miqyasını göstərir. Müqayisə zamanı nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycanın strateji ehtiyatlarına Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları ilə yanaşı, Dövlət Neft Fondunun aktivləri də daxildir. Bu geniş aktiv bazası ölkənin xarici ödənişləri təmin etmək və qlobal iqtisadi dəyişikliklərə qarşı maliyyə dayanıqlığını qorumaq imkanlarını gücləndirir.

Azərbaycanın strateji ehtiyatları regionda fərqli miqyas nümayiş etdirir

Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatlarının həcmi Ermənistan və Gürcüstanın rəsmi ehtiyat göstəricilərindən əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Gürcüstan Milli Bankının məlumatına əsasən, 2026-cı ilin sentyabrında ölkənin beynəlxalq ehtiyatları 8,17 milyard dollar, Ermənistan Mərkəzi Bankının məlumatına görə isə, ölkənin valyuta ehtiyatları 6,66 milyard dollar səviyyəsində göstərilib. Müvafiq rəqəmlərlə müqayisədə Azərbaycanın 89,38 milyard dollarlıq strateji ehtiyatları Gürcüstanın göstəricisindən təxminən 10,9 dəfə, Ermənistanın göstəricisindən isə 13,4 dəfə çoxdur.

Bu fərqin mühüm səbəblərindən biri Azərbaycanın strateji ehtiyatlarının tərkibidir. Ölkənin göstəricisi yalnız Mərkəzi Bankın rəsmi valyuta ehtiyatlarını deyil, Dövlət Neft Fondunun aktivlərini də əhatə edir. Buna görə müqayisə zamanı nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın strateji ehtiyatları daha geniş suveren maliyyə aktivləri bazasını əks etdirir.

Mərkəzi Bankın sədri Taleh Kazımovun açıqladığı göstəricilərə əsasən, Azərbaycanın strateji ehtiyatları ÜDM-dən çoxdur və təxminən 41 aylıq mal və xidmət idxalını qarşılamaq imkanına malikdir. Ehtiyatların M2 pul kütləsindən 3,5 dəfə çox olması da ölkənin maliyyə sisteminin xarici valyuta buferinin miqyasını göstərən göstəricilərdən biridir.

İdxalın uzun müddət maliyyələşdirilməsi imkanı xarici ticarət və beynəlxalq maliyyə bazarlarında dəyişikliklər zamanı ölkənin manevr imkanlarını genişləndirir. Strateji ehtiyatların bu miqyası Azərbaycanın xarici ödənişləri təmin etmək və iqtisadi sabitliyi qorumaq üçün əhəmiyyətli maliyyə resurslarına malik olduğunu əks etdirir.

Mərkəzi Bankın ehtiyatları və Dövlət Neft Fondunun aktivləri maliyyə buferini tamamlayır

Azərbaycanın strateji ehtiyatlarının formalaşmasında iki əsas komponent - Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları və Dövlət Neft Fondunun aktivləri mühüm rol oynayır.

Mərkəzi Bankın məlumatına görə, AMB-nin valyuta ehtiyatları 2026-cı il oktyabrın 1-nə 15,363 milyard dollar təşkil edib. Bu, sentyabrın 1-i ilə müqayisədə 62,1 milyon dollar və ya 0,41 faiz, 2025-ci il oktyabrın 1-i ilə müqayisədə isə 4,053 milyard dollar və ya 35,8 faiz çoxdur. Beləliklə, bir il ərzində Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatlarında 4 milyard dollardan artıq artım qeydə alınıb.

Dövlət Neft Fondunun aktivləri isə 2026-cı ilin birinci yarısının sonunda 72,6 milyard dollar təşkil edib. Fondun aktivləri enerji gəlirlərinin toplanması və idarə olunması, dövlətin uzunmüddətli maliyyə imkanlarının qorunması və gələcək nəsillər üçün aktiv bazasının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Bu iki komponent fərqli funksiyaları yerinə yetirsə də, birlikdə Azərbaycanın geniş maliyyə imkanlarının əsasını təşkil edir. Mərkəzi Bankın ehtiyatları xarici ödənişlər və valyuta likvidliyi baxımından əhəmiyyət daşıyır, Dövlət Neft Fondunun aktivləri isə enerji gəlirlərinin uzunmüddətli idarə olunmasına imkan yaradır.

Cari hesab profisiti xarici maliyyə mövqeyini gücləndirir

Strateji ehtiyatların miqyası ilə yanaşı, ölkəyə daxil olan xarici valyutanın həcmi də maliyyə dayanıqlığı baxımından mühüm göstəricidir. Azərbaycanın 2026-cı ilin ilk yarısına dair tədiyə balansı məlumatları xarici maliyyə mövqeyində müsbət saldo olduğunu göstərir.

Mərkəzi Bankın məlumatına görə, cari əməliyyatlar hesabının profisiti 4,7 milyard dollar və ya ÜDM-in 12,4 faizi təşkil edib. Bu, 2025-ci ilin eyni dövründə qeydə alınmış 2,3 milyard dollarlıq profisitdən iki dəfədən çoxdur. Neft-qaz sektoru üzrə cari hesab profisiti təxminən 9 milyard dollar olduğu halda, qeyri-neft-qaz sektorunda 4,3 milyard dollarlıq kəsir qeydə alınıb.

İlk yarıda Azərbaycan neftinin reallaşmış orta qiymətinin bir barel üçün 94,5 dollar olması, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artım ixrac gəlirlərini dəstəkləyib. Həmin dövrdə əmtəə ixracı 14,3 milyard dollar, idxal isə 8,1 milyard dollar təşkil edib. Nəticədə əmtəə ticarətində 6,2 milyard dollarlıq müsbət saldo yaranıb.

Bu göstəricilər enerji sektorunun ölkənin xarici maliyyə imkanlarının formalaşmasındakı rolunu aydın nümayiş etdirir. Azərbaycanın enerji ixracından əldə etdiyi gəlirlər strateji ehtiyatların toplanmasına, dövlət maliyyəsinin dəstəklənməsinə və iqtisadi inkişaf üçün resursların yaradılmasına imkan verir.

Eyni zamanda, qeyri-neft-qaz sektorunun genişləndirilməsi mövcud maliyyə bazasının daha da gücləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır. 2026-cı ilin ilk yarısında qeyri-neft-qaz ixracı 2 milyard dollar təşkil edib, nəqliyyat xidmətləri üzrə profisit isə 941 milyon dollara çatıb. Bu göstəricilər qeyri-neft sahələrinin xarici valyuta daxilolmalarındakı rolunun artırılması üçün potensialın olduğunu göstərir.

Büdcə gəlirlərinin genişlənməsi iqtisadi imkanları artırır

Azərbaycanın maliyyə mövqeyini gücləndirən digər amil büdcə göstəriciləridir. Maliyyə Nazirliyinin açıqladığı məlumata əsasən, 2026-cı ilin ilk yarısında icmal büdcənin gəlirləri 24,4 milyard manat, xərcləri isə 19,8 milyard manat olub. Nəticədə 4,58 milyard manat və ya ÜDM-in təxminən 7 faizi həcmində profisit yaranıb.

Dövlət büdcəsinin gəlir strukturunda qeyri-neft-qaz sektorunun payı da mühüm yer tutur. İlk altı ayda bu sektor üzrə daxilolmalar 10,98 milyard manat təşkil edərək dövlət büdcəsi gəlirlərinin 57,3 faizinə bərabər olub. Göstərici əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 6,8 faiz artıb.

Qeyri-neft-qaz gəlirlərinin genişlənməsi dövlətin maliyyə bazasının möhkəmlənməsinə və iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin büdcə gəlirlərinə töhfəsinin artmasına şərait yaradır. Bu istiqamətdə əldə olunan nəticələrin davam etdirilməsi Azərbaycanın strateji ehtiyatlarının yaratdığı imkanların daha geniş iqtisadi inkişaf məqsədlərinə yönəldilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

Maliyyə Nazirliyinin ortamüddətli proqnozlarına görə, 2030-cu ildə qeyri-neft-qaz sektorunun ÜDM-də payının 82 faizə çatacağı gözlənilir. Həmin dövr üçün nominal ÜDM-in 169,1 milyard manat, qeyri-neft-qaz ÜDM-in isə 138,6 milyard manat olacağı proqnozlaşdırılır. Qeyri-neft-qaz ÜDM-in orta illik real artım tempinin 4,4 faiz səviyyəsində olması nəzərdə tutulur.

Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin 2026-cı ilin sonuna 19,5 faiz, 2030-cu ilin sonuna isə 20,4 faiz təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu göstəricilər borc siyasətinin strateji ehtiyatlar və büdcə imkanları ilə uzlaşdırılmasının əhəmiyyətini ortaya qoyur. Cəlb olunan vəsaitlərin məhsuldar layihələrə yönəldilməsi isə iqtisadi artımın və gələcək büdcə gəlirlərinin dəstəklənməsinə töhfə verə bilər.

Dövlət Neft Fondunun aktivləri uzunmüddətli maliyyə imkanları yaradır

Dövlət Neft Fondunun aktivləri Azərbaycanın strateji ehtiyatlarının əsas hissələrindən biridir. Fondun 2026-cı ilin birinci yarısının sonunda 72,6 milyard dollarlıq aktivə malik olması enerji gəlirlərinin əhəmiyyətli maliyyə resursuna çevrildiyini göstərir.

Fondun aktivlərinin idarə olunması təkcə mövcud ehtiyatların qorunması deyil, həm də gələcək dövrlər üçün maliyyə imkanlarının saxlanılması baxımından vacibdir. Bu məqsədlə enerji gəlirlərinin uzunmüddətli perspektivdə idarə olunması, investisiya gəlirlərinin artırılması və büdcəyə transfertlərin planlaşdırılması mühüm rol oynayır.

Maliyyə Nazirliyinin 2027–2030-cu illər üçün baza ssenarisində neftin orta illik qiyməti bir barel üçün 65 dollar götürülüb. Həmin ssenariyə əsasən, Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin 2030-cu ildə 73,9 milyard dollar səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır.

Bu yanaşma enerji gəlirlərinin uzunmüddətli planlaşdırılmasında ehtiyatlı fərziyyələrin əhəmiyyətini göstərir. Azərbaycanın geniş strateji ehtiyatları və Fondun aktivləri dövlətə cari maliyyə ehtiyacları ilə gələcək nəsillər üçün resursların qorunması arasında tarazlıq yaratmaq imkanı verir.

Azərbaycanın maliyyə üstünlüyü gələcək inkişaf üçün baza yaradır

Azərbaycanın 89,38 milyard dollarlıq strateji valyuta ehtiyatları, xarici dövlət borcunun bu məbləğlə müqayisədə aşağı səviyyəsi, idxalın təxminən 41 aylıq maliyyələşdirilməsi imkanı və cari hesab profisiti ölkənin maliyyə mövqeyinin əsas üstünlükləridir. Bu göstəricilər Azərbaycanın Cənubi Qafqazda geniş maliyyə resurslarına və xarici iqtisadi dəyişikliklərə qarşı əhəmiyyətli manevr imkanlarına malik olduğunu göstərir.

Ermənistan və Gürcüstanın ehtiyatları ilə müqayisə Azərbaycanın maliyyə buferinin miqyasını aydın ortaya qoyur. Azərbaycanın üstünlüyü həm Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları, həm də Dövlət Neft Fondunun aktivləri hesabına formalaşan daha geniş suveren maliyyə bazası ilə bağlıdır.

Növbəti mərhələdə bu üstünlüyün iqtisadi inkişaf üçün daha geniş imkanlara çevrilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qeyri-neft-qaz ixracının artırılması, məhsuldar investisiyaların təşviqi, büdcə gəlirlərinin şaxələndirilməsi və Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin səmərəli idarə olunması Azərbaycanın maliyyə mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.

Beləliklə, Azərbaycanın strateji ehtiyatları yalnız mövcud maliyyə dayanıqlığının göstəricisi deyil, həm də gələcək iqtisadi inkişaf üçün mühüm resursdur. Bu resursların məqsədyönlü idarə olunması və qeyri-neft iqtisadiyyatının genişləndirilməsi ölkənin Cənubi Qafqazdakı maliyyə üstünlüyünün uzunmüddətli əsaslarını gücləndirə bilər.