Bakı. Trend:

Azərbaycan və Özbəkistanın müttəfiqlik münasibətləri tədricən yeni mərhələyə keçir. Bu mərhələdə siyasi etimad getdikcə daha çox iqtisadi əlaqələrlə möhkəmlənir. Ticarətin artması, birgə müəssisələrin inkişafı, investisiya mexanizmləri, sənaye kooperasiyası və nəqliyyat marşrutlarının genişlənməsi Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz bazarlarının daha sıx inteqrasiyası üçün əsas yaradır.

Münasibətlərin müasir modeli bir neçə onillik ərzində formalaşıb. Bu prosesdə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 1997-ci il iyunun 18–19-da Özbəkistana rəsmi səfəri mühüm rol oynayıb. Həmin səfər zamanı gələcək əməkdaşlığın əsasını qoyan bir sıra sənədlər imzalanıb.

Son illərdə siyasi dialoq xüsusilə yüksək dinamika qazanıb. Son beş ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Özbəkistana iki dövlət və dörd işgüzar səfər edib, Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev isə Azərbaycana iki dövlət və yeddi işgüzar səfər həyata keçirib.

Nəticədə Strateji tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsi və hərtərəfli əməkdaşlığın genişləndirilməsi haqqında Bəyannamə, Ali Dövlətlərarası Şuranın yaradılması haqqında Müqavilə və Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə imzalanıb.

“Bu gün münasibətlərimiz artıq ənənəvi siyasi dialoq çərçivəsindən xeyli kənara çıxıb. Ticarət-investisiya əməkdaşlığı, sənaye kooperasiyası, energetika, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat və logistika sahələrində qarşılıqlı fəaliyyət fəal şəkildə inkişaf edir”, — deyə Özbəkistan Xarici Siyasət Araşdırmaları Mərkəzinin baş elmi işçisi Şahodat Xoşimova Trend-ə bildirib.

Onun qiymətləndirməsinə görə, növbəti mərhələ ayrı-ayrı layihələrdən daha dayanıqlı transregional əlaqələrə keçiddən ibarət olmalıdır.

“Növbəti mərhələ Özbəkistan–Azərbaycan əməkdaşlığının ayrı-ayrı birgə layihələrdən dayanıqlı transregional istehsal, nəqliyyat və enerji zəncirlərinin formalaşdırılmasına keçididir. Məhz bu, iki ölkənin müttəfiqlik münasibətlərinin əsas iqtisadi məzmununa çevrilə bilər”, — ekspert qeyd edib.

Ticarət və investisiyalar sənaye kooperasiyasının əsası kimi

İqtisadi dinamika artıq münasibətlərin möhkəmlənməsini əks etdirir. 2025-ci ildə Azərbaycanla Özbəkistan arasında ticarət dövriyyəsi üç dəfədən çox artaraq 795 milyon ABŞ dollarına çatıb. 2026-cı ilin yanvar–may aylarında isə bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 33 faiz artaraq 144 milyon dollar təşkil edib.

Bununla yanaşı, ekspertlər ticarətin gələcək genişlənməsini onun strukturunun dəyişməsi ilə əlaqələndirirlər. Söhbət qarşılıqlı mal tədarükündən iki ölkənin müəssisələrinin bir-birini tamamlayacağı istehsal zəncirlərinin yaradılmasına keçiddən gedir.

“İki ölkə arasında iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyətin növbəti mərhələsi hazır məhsul ticarətindən birgə istehsal zəncirlərinin yaradılmasına keçidlə bağlı olmalıdır. Məhz burada qarşılıqlı investisiyalar üçün ən böyük potensial mövcuddur”, — deyə özbək politoloqu, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Ravşan Nazarov Trend-ə bildirib.

Onun sözlərinə görə, maşınqayırma, elektrotexnika, kimya və neft-kimya sənayesi, tikinti materiallarının istehsalı, tekstil və əczaçılıq perspektivli istiqamətlər hesab olunur.

Bu potensialın reallaşdırılması üçün mexanizmlərdən biri 2023-cü ildə 500 milyon dollar kapital ilə yaradılmış Azərbaycan–Özbəkistan İnvestisiya Şirkəti olub. Şirkət iki ölkənin iqtisadiyyatının müxtəlif sahələrində layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün nəzərdə tutulub və üçüncü ölkələrdəki layihələrdə də iştirak edə bilər.

“Bu o deməkdir ki, tərəfdaşlıq tədricən regional investisiya mexanizmi xarakteri qazanır”, — Nazarov vurğulayıb.

Hazırda Azərbaycanda 130-dan çox özbək şirkəti fəaliyyət göstərir və onların bir hissəsi azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən layihələrdə iştirak edir.

İstehsal kooperasiyasının ən diqqətçəkən nümunələrindən biri avtomobil sənayesi olaraq qalır. “Azərmaş” birgə müəssisəsi Chevrolet və Isuzu avtomobillərinin istehsalında özbək şirkətləri ilə əməkdaşlıq edir. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində 10 mindən çox Chevrolet avtomobili və 300-dən artıq Isuzu nəqliyyat vasitəsi istehsal olunub.

Nazarov hesab edir ki, perspektivdə əməkdaşlıq yığım istehsalı çərçivəsini də aşa bilər.

“Özbəkistan iri istehsal bazasına və inkişaf etmiş avtomobil sənayesinə malikdir, Azərbaycan isə əlverişli coğrafi mövqeyi, beynəlxalq nəqliyyat marşrutlarına çıxışı və məhsulların Qafqaz, Türkiyə, Avropa və Yaxın Şərq bazarlarına çıxarılması imkanları ilə seçilir”, — ekspert bildirib.

Onun sözlərinə görə, növbəti istiqamətlər avtomobil komponentlərinin, elektromobillərin, kommersiya nəqliyyatının istehsalı və servis infrastrukturunun inkişafı ola bilər.

Enerji resurslarının ticarətindən birgə istehsala

Daha mürəkkəb əməkdaşlıq formalarına keçidin müşahidə olunduğu digər sahə energetikadır.

Özbəkistanın “OZLITINEFTGAZ” institutu və “SOCAR NIPI Nefteqaz” bazasında yaradılmış “Neftegaztexnologiya” birgə müəssisəsi 2016-cı ildən fəaliyyət göstərir. 2024-cü ildə SOCAR və “Uzbekneftegaz” həmçinin “Turan Energetika APESCO” şirkətini yaradıblar.

Professor Sayfiddin Jurayev Trend-ə müsahibəsində bildirib ki, neft-qaz kimyası sahəsində əməkdaşlıq ixracyönümlü istehsal zəncirlərinin formalaşmasının əsasına çevrilə bilər.

“Yeni tendensiya xammal ticarətindən polietilen, polimerlər və digər qaz-kimya məhsullarının birgə istehsalına keçiddir”, — deyə o bildirib.

Ekspert hesab edir ki, iki ölkənin istehsal imkanlarının birləşdirilməsi daha yüksək əlavə dəyərə malik məhsulların yaradılmasına və onların üçüncü ölkələrin bazarlarına çıxarılmasına imkan verir.

Ayrı istiqamətlərdən biri də bərpa olunan enerjidir. Azərbaycan, Özbəkistan və Qazaxıstan “Yaşıl Dəhliz”in inkişafı üzərində işləyirlər ki, bu da enerji əməkdaşlığını ikitərəfli gündəlikdən kənara çıxara bilər.

“Xəzər vasitəsilə bərpa olunan enerjinin ixracı ilə bağlı ‘Yaşıl Dəhliz’ layihəsi ikitərəfli gündəlikdən xeyli kənara çıxır”, — Jurayev bildirib və onun Avropa bazarı üçün potensial əhəmiyyətini vurğulayıb.

Orta Dəhliz birləşdirici halqa kimi

Nəqliyyat komponenti ticarət, investisiya və istehsal layihələrini birləşdirə biləcək əsas elementə çevrilir. 2025-ci ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında tranzit daşımalarının həcmi 1,4 milyon ton təşkil edib.

Özbəkistan üçün Transxəzər marşrutunun inkişafı dünya bazarlarına əlavə çıxış yaradır, Azərbaycan isə Mərkəzi Asiyadan gələn yüklər üçün nəqliyyat qovşağı kimi mövqelərini möhkəmləndirmək imkanı qazanır.

“Dünya okeanına çıxışı olmayan dövlət kimi Özbəkistan üçün Azərbaycanın əhəmiyyəti son dərəcə böyükdür: Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına alternativ yol açılır”, — Nazarov bildirib.

Xoşimova isə qeyd edir ki, Orta Dəhlizin əhəmiyyəti artıq təkcə daşımalarla məhdudlaşmır.

“Daha səmərəli nəqliyyat əlaqəliliyi ticarətin, investisiyaların, anbar infrastrukturunun və yeni istehsal zəncirlərinin inkişafı üçün şərait yaradır. Buna görə də nəqliyyat infrastrukturu region ölkələri arasında daha geniş iqtisadi qarşılıqlı asılılığın formalaşmasının amillərindən birinə çevrilir”, — deyə o bildirib.

Bununla yanaşı, yük axınlarının daha da artırılması marşrutun bütün həlqələrinin əlaqələndirilmiş fəaliyyətini tələb edəcək. Jurayev prioritetlər sırasında tariflərin koordinasiyasını, gömrük prosedurlarını və rəqəmsallaşdırmanı qeyd edib.

“Vahid tariflər yaradılmalı, ‘vahid pəncərə’ prinsipi tətbiq olunmalı, qrafiklər uzlaşdırılmalı və dəhliz rəqəmsallaşdırılmalıdır. Azərbaycan və Özbəkistan logistikasının uzlaşdırılması tranzit cəlbediciliyini sistemli şəkildə artırır”, — deyə ekspert vurğulayıb.

Əlavə potensialı Çin–Qırğızıstan–Özbəkistan dəmir yolu təmin edə bilər. Onun Orta Dəhlizlə inteqrasiyası Mərkəzi Asiyadan Xəzər, Azərbaycan və daha sonra Avropa bazarlarına yönələn yük bazasını artırmağa qadirdir.

İkitərəfli tərəfdaşlıqdan regional əlaqəliliyə

İki ölkənin iqtisadi yaxınlaşması onların regional və beynəlxalq formatlarda əməkdaşlığının genişlənməsi ilə paralel inkişaf edir. Bu baxımdan Türk Dövlətləri Təşkilatı, eləcə də Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşlərində iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

2025-ci ilin noyabrında Azərbaycanın bu formatda tamhüquqlu iştirakına dair qərar qəbul edilib və bu, Bakının Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığına əlavə institusional ölçü qazandırıb.

“Bakı və Daşkənd Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya kimi iki böyük regionun iqtisadi, nəqliyyat və mədəni-humanitar potensialını birləşdirə bilərlər”, — Nazarov TDT çərçivəsində iki ölkənin rolundan danışarkən qeyd edib.

Jurayev isə nəqliyyat və enerji əməkdaşlığını daha geniş türk inteqrasiyasının maddi əsası kimi qiymətləndirir.

“Orta Dəhliz TDT-nin iqtisadi inteqrasiyasının fiziki onurğasıdır, ‘Yaşıl Dəhliz’ isə onun enerji ölçüsüdür”, — deyə o bildirib.

Bununla yanaşı, iki ölkənin regionları arasında əməkdaşlıq da inkişaf edir. Bakı ilə Daşkənd, Şuşa ilə Xivə, Şəki ilə Kokand, Lənkəran ilə Buxara və digər şəhərlər arasında qardaşlaşmış şəhər əlaqələri qurulub. Humanitar sahədə Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəb və Bakıda “Özbəkistan” parkı layihəsi də daxil olmaqla birgə mədəni və təhsil layihələri həyata keçirilir.

Kənd təsərrüfatı sahəsində “Dostluq bağı” layihəsi həyata keçirilir. Layihə Füzuli rayonunda 100 hektarlıq nar bağının salınmasını və burada özbək və Azərbaycan nar sortlarının yetişdirilməsini nəzərdə tutur.

Nəticə etibarilə, Bakı ilə Daşkənd arasında mövcud münasibətlər modeli getdikcə daha az dərəcədə ayrı-ayrı ikitərəfli layihələrlə məhdudlaşır. Ticarət yeni istehsal əlaqələrinə tələbat yaradır, investisiyalar onların həyata keçirilməsi üçün maliyyə bazasını formalaşdırır, energetika texnoloji kooperasiya imkanlarını genişləndirir, nəqliyyat isə bu layihələrə daha geniş bazarlara çıxış açır.

Ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, məhz bu istiqamətlərin birləşdirilməsi Azərbaycan və Özbəkistanın müttəfiqlik münasibətlərinin növbəti mərhələsinə çevrilə bilər — artıq ikitərəfli ticarət çərçivəsini aşaraq Mərkəzi Asiya, Xəzər regionu və Cənubi Qafqaz arasında daha sıx iqtisadi əlaqəliliyin formalaşdırılması ilə.