Bakı. Trend:

Özbəkistan və Azərbaycan arasındakı münasibətlər son illərdə strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmiş, siyasi dialoq, ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat-loqistika əlaqələri və regional inteqrasiya sahələrində ardıcıl olaraq möhkəmlənməkdədir. İki dövlət rəhbərinin qarşılıqlı etimada və sıx dostluğa əsaslanan dialoqu sayəsində əməkdaşlığın yeni institusional mexanizmləri formalaşır, bir çox birgə təşəbbüslər isə praktiki müstəviyə keçir.

Xüsusilə, Özbəkistan və Azərbaycan üçün Şərq-Qərb və Mərkəzi Asiya-Qafqaz istiqamətləri üzrə nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu proses xarici ticarət dövriyyəsinin artırılmasının, yükdaşıma zəncirlərinin şaxələndirilməsinin və regional tranzit potensialının yüksəldilməsinin vacib amilinə çevrilir. Bu baxımdan, iki ölkənin gömrük xidmətləri arasındakı sıx əməkdaşlıq ticarət proseslərinin operativliyinin və şəffaflığının təmin edilməsində xüsusi yer tutur.

Gömrük sahəsində Özbəkistan və Azərbaycan arasında informasiya mübadiləsi, risklərin idarə edilməsi, rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi, həmçinin kadrların ixtisasının artırılması istiqamətlərində effektiv qarşılıqlı fəaliyyət qurulmuşdur. Azərbaycan gömrük xidmətinin rəqəmsallaşma və intellektual nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi üzrə təcrübəsi, eləcə də Özbəkistanda həyata keçirilən rəqəmsal transformasiya prosesləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir ki, bu da qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi üçün möhkəm zəmin yaradır.

Müasir qlobal iqtisadiyyatda gömrük xidməti artıq yalnız fiskal funksiyaları yerinə yetirən bir orqan deyil. O, ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, xarici ticarətin sadələşdirilməsi, ixrac potensialının genişləndirilməsi, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılması və sahibkarlıq fəaliyyəti üçün əlverişli şəraitin yaradılmasında mühüm instituta çevrilir.

Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, mürəkkəb gömrük prosedurları, artıq inzibati maneələr və sənəd dövriyyəsindəki bürokratik proseslər ticarət xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

2020-ci ilə qədər Özbəkistanın gömrük sistemində də bir sıra sistemli problemlər mövcud idi. Bəzi gömrük prosesləri kağız sənədlər əsasında həyata keçirilirdi, rəsmiləşdirilmənin orta müddəti isə 4 saat 30 dəqiqə təşkil edirdi. İxrac üçün sənədlərin hazırlanması 96 saata qədər, idxal üçün isə 150 saata qədər vaxt aparırdı ki, bu da sahibkarlar üçün ciddi iqtisadi yük idi. Bu göstəricilər iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi ilə müqayisədə 5–6 dəfə yüksək idi.

Bu hallar sahənin rəqəmsallaşdırılması, insan amilinin azaldılması, şəffaflığın təmin edilməsi və biznes proseslərinin sadələşdirilməsi zərurətini gündəmə gətirdi.

Sistemli islahatlar - yeni gömrük administrasiyasının əsası

Son illərdə Özbəkistan Respublikası Prezidentinin rəhbərliyi altında sahibkarlığın dəstəklənməsi, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması və xarici iqtisadi fəaliyyətin liberallaşdırılmasına yönəlmiş islahatlar ardıcıl olaraq həyata keçirilir.

"Vicdanlı sahibkar - ədalətli gömrük" prinsipi praktikada öz ifadəsini tapır və dövlətlə biznes arasında etibarlı tərəfdaşlıq mühitinin güclənməsinə xidmət edir. Nəticədə gömrük sistemi mərhələli şəkildə ənənəvi inzibati nəzarət modelindən rəqəmsal, analitik yönümlü və intellektual idarəetmə modelinə keçir.

İslahatların praktiki nəticələri rəqəmlərdə də aydın şəkildə əks olunur. 2020–2025-ci illərdə ölkənin xarici ticarət dövriyyəsi 2 dəfə artmışdır. 2025-ci ildə gömrük ödənişlərindən daxilolmalar 3 dəfə artaraq 76,2 trilyon sum təşkil etmişdir. 2026-cı ildə xarici ticarət həcminin artması və süni intellekt elementlərinin tətbiqi ilə gömrük nəzarətinin daha da sadələşdirilməsi hesabına bu göstəricinin 84,3 trilyon suma çatdırılması planlaşdırılır.

Son dörd ildə yük gömrük bəyannamələrinin (YGB) rəsmiləşdirilməsini həyata keçirən əməkdaşların sayı 40 faiz azalmış, lakin rəsmiləşdirilməyə qədər tutulan əlavə gömrük ödənişlərinin həcmi 5,5 dəfə artmışdır. Bu rəqəmlər sahədə iş proseslərinin avtomatlaşdırılmasından, risklərin təhlili və idarə edilməsi mexanizmlərinin effektiv fəaliyyət göstərməsindən xəbər verir.

Bununla yanaşı, keçirilən baxışların sayı 20 faiz azalmış, lakin onların səmərəliliyi 10 dəfədən çox artmışdır. Rentgen təsvirlərinin təhlili yolu ilə aşkar edilən hüquqpozmaların sayı 3,5 dəfə, onların dəyəri isə 2 dəfə artmışdır. Bu, ümumi nəzarətdən konkret risklərə yönəlmiş nəzarətə keçidin praktiki nəticəsidir.

Rəqəmsal gömrükdən - intellektual gömrüyə

Gömrük orqanlarında rəqəmsallaşma prosesləri ardıcıl olaraq həyata keçirilir, 176 yeni proqram məhsulu işlənib hazırlanmışdır. Avtomatlaşdırılmış informasiya sistemlərinin, interaktiv xidmətlərin və mobil tətbiqlərin geniş tətbiqi gömrük sisteminin rəqəmsal infrastrukturunu gücləndirmişdir.

2023–2025-ci illərdə Gömrük Komitəsi rəqəmsallaşma istiqaməti üzrə respublika "idarələrarası reytinq qiymətləndirilməsi" sistemində ardıcıl olaraq 1-ci yeri tutur. Bu, gömrük sisteminin rəqəmsal transformasiyası sahəsində aparılan islahatların səmərəliliyinin mühüm göstəricisidir.

2024-cü ildə "Üç addımda ixrac" sisteminin işə salınması ixrac prosesindəki əvvəlki doqquz mərhələli nəzarəti üç mərhələyə qədər azaltmağa imkan verdi. Bu, ixracatçıların vaxt və maliyyə xərclərini azaltmağa, həmçinin xarici iqtisadi fəaliyyət iştirakçıları üçün şəffaf və proqnozlaşdırıla bilən mühit yaratmağa şərait yaratdı.

2025-ci ilin aprel ayından etibarən YGB-lərin avtomatik rəsmiləşdirilməsi sisteminin tam fəaliyyətə başlaması sahədə mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu sistemin tətbiqindən sonra gömrük proseslərinə insan müdaxiləsi 75 faiz, rəsmiləşdirilməyə sərf olunan orta vaxt isə 65 faiz azaldı.

Yeni gömrük nəzarəti sistemi hava limanlarında da nəticə verir. Beynəlxalq hava limanlarında sərnişin axınının ildə 2,5 milyondan 8,7 milyon nəfərə qədər artdığı bir şəraitdə, "Məsafədən gömrük nəzarəti" sisteminin tətbiqi və 44 aviaşirkətlə məlumat mübadiləsinin qurulması sərnişinlərin gömrük nəzarətindən keçmə vaxtını 25 dəqiqədən 5 dəqiqəyə qədər azaltmağa imkan vermişdir.

Beynəlxalq etiraf və əməkdaşlığın yeni mərhələsi

Özbəkistan gömrük xidmətinin təcrübəsinin beynəlxalq səviyyədə etiraf edilməsi təsadüfi bir proses deyil. Bu, rəqəmsallaşma, institusional islahatlar, biznes proseslərinin sadələşdirilməsi, risklərin idarə edilməsi və kadrların beynəlxalq standartlara uyğun hazırlanması üzrə sistemli fəaliyyətin nəticəsidir.

2024–2025-ci illərdə Gömrük Komitəsində xarici dövlətlərin gömrük xidmətlərinin, dövlət orqanlarının nümayəndələrinin və beynəlxalq təşkilatların ekspertlərinin iştirakı ilə 154 səfər və görüş təşkil olunmuşdur. Onlar fəaliyyətin qiymətləndirilməsinə, ikitərəfli danışıqların aparılmasına, texniki yardım və qrant layihələrinin müzakirəsinə, eləcə də Özbəkistan gömrük orqanlarının praktiki təcrübəsinin öyrənilməsinə yönəlmişdir.

Səfərlərin coğrafiyası Azərbaycan, Belarus, Gürcüstan, Koreya, Malayziya, Rusiya, Tacikistan, Türkiyə, Türkmənistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, ABŞ, Çin Xalq Respublikaası, İran və Yaponiya kimi ölkələri əhatə etmişdir. Bundan əlavə, BMT-nin Narkotiklər və Cinayətkarlıq üzrə İdarəsi, Ümumdünya Gömrük Təşkilatı, Avrasiya İqtisadi Birliyi, MDB, Türk Dövlətləri Təşkilatı, ATƏT, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı və JICA ilə aktiv əməkdaşlıq qurulmuşdur.

Azərbaycan, Gürcüstan, Rusiya, Tacikistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Qazaxıstanın gömrük xidmətlərinin və digər dövlət orqanlarının nümayəndələrinin ölkəmizin gömrük xidmətinin rəqəmsallaşma sahəsindəki təcrübəsini öyrənmək məqsədilə Özbəkistana səfər etmələri faktı xüsusi diqqətə layiqdir. Bu, Özbəkistanın gömrük sisteminin təcrübə mübadiləsi üçün regional platformaya çevrilməsindən xəbər verir.

Cari ildən etibarən Özbəkistanın Qazaxıstan, Türkiyə, Çin Xalq Respublikası və Belçika Krallığındakı səfirliklərində gömrük məsələləri üzrə müşavir vəzifələri təsis edilmişdir. Bu, xarici iqtisadi fəaliyyətdə gömrük diplomatiyasının yeni mərhələsinin əsasını qoymuşdur.

Ümumdünya Gömrük Təşkilatı tərəfindən 8–12 iyun 2026-cı il tarixlərində Belçika Krallığının Brüssel şəhərində səmərəliliyin qiymətləndirilməsi mexanizmləri (Performance Measurement Mechanisms) istiqaməti üzrə ilkin akkreditasiya seminarı təşkil olunmuşdur.

187 dövlətdən seçilmiş 12 nümayəndə arasında Özbəkistan gömrük xidmətinin nümayəndəsi də var idi ki, o, seminarı uğurla başa vuraraq Ümumdünya Gömrük Təşkilatının eksperti kimi akkreditasiyadan keçmişdir.

Beləliklə, Özbəkistan gömrük orqanlarının Ümumdünya Gömrük Təşkilatının eksperti statusunu almış əməkdaşlarının sayı daha bir nəfər artmışdır ki, bu da ölkəmizin beynəlxalq ekspert korpusundakı təmsilçiliyini daha da gücləndirmişdir.

2025-ci ildə Özbəkistan gömrük xidmətinin daha bir əməkdaşı risklərin idarə edilməsi istiqaməti üzrə Ümumdünya Gömrük Təşkilatının eksperti kimi akkreditasiyadan keçmişdir.

Beynəlxalq reytinqlərdə yüksəliş

Özbəkistanın gömrük sistemində aparılan islahatlar ölkənin beynəlxalq reytinqlərdəki mövqeyinin yaxşılaşmasına da müsbət təsir göstərir. Transparency International beynəlxalq təşkilatı tərəfindən dərc olunan Korrupsiyanı Qavrama İndeksində Özbəkistan son dörd ildə 25 pillə yüksələrək 146-cı yerdən 121-ci yerə qalxmışdır. Bundan əlavə, Dünya Bankının Loqistikanın Səmərəliliyi İndeksinin "Gömrüyün səmərəliliyi" komponenti üzrə Özbəkistan 140-cı yerdən 74-cü yerə yüksələrək 66 pilləlik artım qeydə almışdır. Bu, gömrük sistemində həyata keçirilən rəqəmsallaşma və institusional islahatların beynəlxalq səviyyədə də qəbul olunduğunu təsdiqləyir.

Özbəkistan Respublikasının 2024-cü il üzrə "Açıqlıq indeksi"nin nəticələrinə görə, Gömrük Komitəsi ölkənin 98 dövlət təşkilatı arasında 5-ci yeri tutmuşdur. Bu, açıqlığın, şəffaflığın və ictimaiyyətlə effektiv qarşılıqlı fəaliyyətin təmin edilməsi üzrə sistemli işin nəticəsidir.

Gömrük inzibatçılığının daha da təkmilləşdirilməsi

Özbəkistan Respublikası Prezidentinin 2025-ci ilin dekabrında imzaladığı "Xarici iqtisadi fəaliyyətin həyata keçirilməsi zamanı ticarət prosedurlarının daha da sadələşdirilməsi və onların səmərəliliyinin artırılması üzrə tədbirlər haqqında" Fərmanı sahədə islahatların yeni mərhələsini açdı.

Bu sənəd sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılmasına, gömrük inzibatçılığının beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılmasına və xarici iqtisadi fəaliyyət iştirakçılarının dəstəklənməsinə yönəlmişdir. Ona əsasən, malların ixrac və idxal sənədlərinin birbaşa sərhəddə rəsmiləşdirilməsi payının iki dəfə artırılması nəzərdə tutulub. Bu, loqistika proseslərini sürətləndirəcək, sahibkarların vaxt və maliyyə xərclərini azaldacaqdır.

İndi sahibkarların öz müraciətləri əsasında keçirilmiş gömrük auditi zamanı aşkar edilən və onların özləri tərəfindən könüllü olaraq aradan qaldırılan çatışmazlıqlara görə cəza tətbiq edilməyəcək. Bu, gömrük orqanları ilə biznes arasında etibarlı əməkdaşlıq mühitini gücləndirir.

Bundan əlavə, sahibkarlara gömrük rüsumunun ödənilməsini 120 günə qədər müddətə təxirə salmaq və ya hissə-hissə ödəmək imkanı verilir. Risklərin idarə edilməsi sisteminin nəticələrinə görə gömrük ödənişlərinin ödənilməsinin ümumi təminatının azaldılmış ölçüləri tətbiq olunacaq. Bu tədbirlər biznesin dövriyyə vəsaitlərinin qorunub saxlanmasına, həmçinin istehsal və ixrac həcminin artmasına xidmət edəcəkdir.

Fərmanla həmçinin səlahiyyətli iqtisadi operatorların sayının hazırkı 99-dan 200-dən çoxa çatdırılması, eləcə də davamlılıq reytinqində yüksək və orta mövqelər tutan operatorlara əlavə güzəştlərin verilməsi nəzərdə tutulur. Nəticədə etibarlı sahibkarlar üçün yoxlamaların sayı azalacaq, gömrük rəsmiləşdirilməsi isə daha da sürətlənəcəkdir.

Bütövlükdə, bu Fərman gömrük inzibatçılığının köklü şəkildə təkmilləşdirilməsinə, rəqəmsal həllərin geniş tətbiqinə, sahibkarlar üçün əlverişli və proqnozlaşdırıla bilən mühitin yaradılmasına xidmət edir. Bu, Özbəkistanda açıq, şəffaf və effektiv "İntellektual gömrük" sisteminin yaradılması üçün möhkəm zəmin formalaşdırır.

Yekun olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Özbəkistanın gömrük sistemi rəqəmsal transformasiyaya, risklərin idarə edilməsinə, beynəlxalq standartlara və müasir analitik alətlərə əsaslanan yeni mərhələyə qədəm qoyur. Kağız bürokratiyasına, uzunmüddətli gözləmələrə və ümumi yoxlamalara əsaslanan köhnə yanaşma öz yerini operativ, şəffaf, avtomatlaşdırılmış və intellektual idarəetmə modelinə verir.

Ən əsası, bu islahatlar yalnız daxili inzibati proseslərin təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. Onlar ölkənin xarici ticarət potensialının genişləndirilməsinə, ixracatçıların dəstəklənməsinə, kölgə iqtisadiyyatı ilə mübarizəyə, beynəlxalq loqistika zəncirlərinə inteqrasiyaya və Özbəkistanın qlobal iqtisadi arenada rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edir.

Bu baxımdan, Özbəkistan gömrük xidmətinin bugünkü təcrübəsi təkcə milli islahatların nəticəsi kimi deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə qəbul olunan müasir idarəetmə modeli kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

general-mayor Akmalxoca Mavlonov, Özbəkistan Respublikası Gömrük Komitəsinin sədri