Bakı.Trend:
Türkmənistanda yerləşən “Avaza” Milli Turizm Zonası oktyabrın 8-də Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının növbəti Məşvərət Görüşünə ev sahibliyi edəcək. Bakı üçün bu görüş Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiya arasında əlaqələrin nəzərəçarpacaq dərəcədə dərinləşməsi fonunda xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
2025-ci ildə Daşkənddə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşündə tamhüquqlu iştirakçı statusu alması ilə bağlı qəbul edilən qərar son illərdə regional qarşılıqlı fəaliyyətin arxitekturasını tədricən dəyişdirən proseslərin məntiqi nəticəsi oldu. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə tarixi, mədəni və iqtisadi əlaqələri daha möhkəm institusional əsas qazandı və ikitərəfli, situativ əməkdaşlıqdan daha genişmiqyaslı regional tərəfdaşlığa çevrildi.
Bu gün bu dəyişən geosiyasi və iqtisadi mühit şəraitində xüsusilə əhəmiyyətlidir. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz getdikcə ayrı-ayrı məkanlar kimi deyil, Şərqlə Qərb arasında yeni ticarət marşrutlarının, enerji əlaqələrinin və logistika zəncirlərinin birgə formalaşdırılmasına imkan verən bir-biri ilə əlaqəli regionlar kimi nəzərdən keçirilir.
Tarixi yaxınlıqdan strateji bağlantılara
Azərbaycanı və Mərkəzi Asiya dövlətlərini ənənəvi olaraq sıx tarixi və mədəni münasibətlər birləşdirir. Lakin hazırkı mərhələnin fərqli cəhəti ondan ibarətdir ki, bu əlaqələr getdikcə daha çox konkret iqtisadi və infrastruktur məzmunu qazanır.
Əməkdaşlıq energetika, neft-qaz sektoru, bərpa olunan enerji mənbələri, nəqliyyat, ticarət və investisiyaları əhatə edir. Eyni zamanda, Mərkəzi Asiya ölkələri Qarabağın bərpasında fəal iştirak edir, müntəzəm qarşılıqlı səfərlər və yeni sənədlərin imzalanması isə ikitərəfli münasibətləri tədricən daha yüksək səviyyəyə qaldırır.
2025-ci ilin yekunlarına görə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 1,8 milyard dollara çatması da diqqətəlayiqdir. Əmtəə dövriyyəsinin əsas hissəsini hələlik region dövlətlərindən idxal təşkil etsə də, Azərbaycanın qeyri-neft-qaz məhsullarının Mərkəzi Asiya bazarlarındakı mövqeləri də tədricən möhkəmlənir. Xüsusilə, bu məhsulların Qazaxıstan və Özbəkistana ixracı il ərzində 5 faizdən çox artıb. Müsbət dinamika 2026-cı ildə də davam edib: ilk altı ayın yekunlarına görə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi təxminən 425 milyon dollar təşkil edib.
Beləliklə, söhbət artıq yalnız ticarətin genişləndirilməsindən getmir. Nəqliyyat infrastrukturu sonrakı yaxınlaşmanın əsas alətlərindən birinə çevrildiyi daha dərin iqtisadi qarşılıqlı asılılıq formalaşır.
Azərbaycan və Mərkəzi Asiya vahid nəqliyyat məkanı kimi
Məhz nəqliyyat və kommunikasiyalar bu gün Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əsas əlaqələndirici elementə çevrilə bilər.
Azərbaycan əlverişli coğrafi mövqeyi sayəsində faktiki olaraq Mərkəzi Asiya bazarlarını Türkiyə və Avropa istiqaməti ilə birləşdirən əsas həlqələrdən biri rolunu oynayır. Mərkəzi Asiya ölkələri üçün bu, dünya bazarlarına çıxış imkanlarının genişlənməsi, Azərbaycan üçün isə tranzit potensialının artırılması və formalaşmaqda olan Avrasiya logistika arxitekturasında öz rolunun gücləndirilməsi deməkdir.
Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev oktyabrın 2-də Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII qurultayında 2026-cı ildə ölkə ərazisindən tranzitlə daşınacaq yüklərin həcminin 16 milyon tona çatacağının gözlənildiyini bildirib. Dövlət başçısı bununla yanaşı, ortamüddətli perspektivdə bu göstəricinin 30 milyon tona çatdırılmasını qarşıya məqsəd qoyub.
Bu rəqəmlərin arxasında daha genişmiqyaslı proses dayanır. Orta Dəhliz tədricən yalnız yükdaşımaların alternativ marşrutu kimi qəbul edilməkdən çıxaraq Asiya ilə Avropa arasında yeni ticari-iqtisadi əlaqələr sisteminin əsasına çevrilir.
Dünya Bankı vurğulayır ki, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafının növbəti mərhələsi yalnız infrastrukturun qurulmasını deyil, həm də dəmir yollarının, limanların, gömrük orqanlarının, logistika operatorlarının və sərhəd xidmətlərinin dərin inteqrasiyasını tələb edir. Bura rəqəmsallaşma, prosedurların unifikasiyası və daşımaların proqnozlaşdırıla bilməsinin artırılması da daxildir.
Məhz bu məqamda Azərbaycanın və Mərkəzi Asiyanın maraqları praktiki olaraq tam üst-üstə düşür.
Region dövlətləri öz ticarətləri üçün alternativ marşrutların genişləndirilməsində, Azərbaycan isə ərazisindən keçən tranzit axınlarının artırılmasında və liman, dəmir yolu və logistika infrastrukturunun daha da inkişaf etdirilməsində maraqlıdır.
Bununla yanaşı, Orta Dəhlizin perspektivlərini yalnız daşımaların həcmi baxımından qiymətləndirmək olmaz. Onun tammiqyaslı inkişafı bütün marşrut boyunca yeni istehsal və ticarət zəncirlərinin formalaşmasına imkan verə bilər.
Dünya Bankının nümayəndələrinin qeyd etdiyi kimi, Transxəzər dəhlizinin rəqabətə davamlı ticari-iqtisadi marşruta çevrilməsi əməliyyat proseslərinin, gömrük və sərhəd prosedurlarının, sənədləşmənin və rəqəmsal sistemlərin inteqrasiyasını tələb edəcək. Bu prosesdə özəl sektor logistika, anbarlar, paylama mərkəzləri və müasir xidmətlərə investisiyalar vasitəsilə əsas rol oynayacaq.
Bu istiqamətin potensialı Dünya Bankının proqnozları ilə də təsdiqlənir. Bankın qiymətləndirməsinə görə, zəruri infrastruktur və institusional təkmilləşdirmələr həyata keçirilərsə, Orta Dəhliz vasitəsilə Asiya ilə Avropa arasında yükdaşıma müddəti 2040-cı ilədək hazırkı təxminən 47-50 gündən 18-19 günə qədər azala bilər.
Energetika regional qarşılıqlı bağlılığın əsas elementlərindən biri kimi
Enerji əməkdaşlığı Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərinin siyasi dialoqdan praktiki layihələrə keçidinin ən aydın nümunələrindən birinə çevrilir. Burada söhbət həm ənənəvi energetikadan, neft-qaz layihələrindən, həm də bərpa olunan enerjinin ötürülməsi üçün tamamilə yeni infrastrukturun formalaşdırılmasından gedir.
Türkmənistan nümunəsi bu baxımdan xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bakı və Aşqabad artıq Xəzər dənizinin enerji ehtiyatları sahəsində birgə iş təcrübəsinə malikdir. 2021-ci ildə anlaşma memorandumu imzalandıqdan sonra tərəflər “Dostluq” yatağının kəşfiyyatı və işlənməsi üzrə əməkdaşlığı ardıcıl şəkildə inkişaf etdirməyə başlayıblar. Əvvəllər mübahisəli olan “Kəpəz/Serdar” yatağına “Dostluq” adı verilib, tərəflər enerji sahəsində birgə fəaliyyətə keçiblər. 2023-cü ildə Bakı və Aşqabad SOCAR-ın Türkmənistanın digər yataqlarındakı layihələrdə iştirak imkanını da müzakirə ediblər.
Bununla yanaşı, 2026-cı il artıq Bakı ilə Aşqabad arasında enerji gündəliyinin yeni institusional səviyyəyə yüksəldiyini nümayiş etdirib. Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun iyunun 22-23-də Azərbaycana dövlət səfəri çərçivəsində tərəflər nəqliyyat, sənaye, investisiyalar və digər istiqamətlər üzrə sənədlərlə yanaşı, energetika sahəsində əməkdaşlıq haqqında saziş imzalayıblar.
İyun səfəri çərçivəsində Azərbaycan Türkmənistana “Dostluq” neft tankerini təhvil verib. Bu addımın yalnız simvolik əhəmiyyəti yoxdur: dəniz daşımalarının inkişafı iki ölkənin enerji potensialının Xəzər vasitəsilə daha geniş nəqliyyat marşrutları ilə inteqrasiyası üçün əlavə imkanlar yaradır.
Azərbaycanın Özbəkistanla münasibətlərində enerji əməkdaşlığı da artıq konkret investisiya miqyası qazanıb. 2026-cı ilin avqustunda Daşkənd və SOCAR Özbəkistanda təxminən 2 milyard dollar dəyərində enerji layihələrinin həyata keçirilməsini müzakirə ediblər. Daha bir mühüm layihə SOCAR və “Özbəkneftqaz”ın Üstyurt regionundakı fəaliyyətidir. 2026-cı ilin mayında Şimali Üstyurtdakı layihə üzrə SOCAR və “Özbəkneftqaz” konsorsiumuna bp də qoşulub. Hasilatın pay bölgüsü sazişi altı bloku əhatə edir.
Bununla yanaşı, Bakı və Daşkənd arasında enerji münasibətləri yalnız ənənəvi energetika ilə məhdudlaşmır. 2026-cı ilin sentyabrında Azərbaycan və Özbəkistan 2026-2028-ci illər üzrə energetika sahəsində əməkdaşlıq haqqında Yol Xəritəsi imzalayıblar. Sənəd Mərkəzi Asiya-Azərbaycan yaşıl enerji dəhlizinin inkişafını, neft-qaz sənayesini, bərpa olunan energetikanı, enerji səmərəliliyini və investisiyaları əhatə edir. Ayrı istiqamət kimi iki ölkənin enerji sistemlərinin inteqrasiyası da nəzərdə tutulur.
Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında yeni enerji marşrutunun formalaşdırılması üçün üçtərəfli əsas yaradıblar. 2024-cü ilin noyabrında Bakıda keçirilən COP29 çərçivəsində üç ölkənin prezidentləri yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında saziş imzalayıblar. Sonradan Azərbaycanın, Qazaxıstanın və Özbəkistanın enerji sistemlərinin operatorları layihənin həyata keçirilməsi üçün birgə müəssisə yaradıblar.
Məhz bu iki istiqamətin — ənənəvi energetika və yaşıl enerjinin — birləşməsi Azərbaycan-Mərkəzi Asiya məkanının formalaşmasında enerji əməkdaşlığını ən mühüm elementlərdən birinə çevirir.
Ayrı-ayrı layihələrdən vahid regional məkana doğru
Bakının tamhüquqlu iştirakı artıq formalaşmış sıx qarşılıqlı fəaliyyət təcrübəsini institusional səviyyədə möhkəmləndirib və onun daha da genişləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradıb. Bununla yanaşı, münasibətlərin inkişaf məntiqi də tədricən dəyişir. Əvvəllər əsas diqqət ikitərəfli əlaqələrə yönəldilirdisə, bu gün regional qarşılıqlı bağlılıq getdikcə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycan və Mərkəzi Asiya faktiki olaraq Avrasiya məkanının yeni qovşaqlarından birini formalaşdırır — Çindən Xəzər dənizi, Azərbaycan və Cənubi Qafqaz üzərindən Türkiyə və Avropa istiqamətində. Bu baxımdan Orta Dəhlizin inkişafı ayrıca nəqliyyat layihəsi deyil, daha geniş iqtisadi inteqrasiyanın maddi əsasını təşkil edir.
Məhz buna görə “Avaza”da keçirilən builki görüş iki region arasında münasibətlərin tarixi və siyasi yaxınlıqdan dayanıqlı iqtisadi, enerji və nəqliyyat qarşılıqlı asılılığı sisteminin formalaşmasına keçdiyi mühüm bir məqamda baş tutur.
Dünyada baş verən geosiyasi dəyişikliklər fonunda belə qarşılıqlı bağlılıq strateji əhəmiyyət kəsb edir. Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında əlaqələr nə qədər sıx olarsa, hər iki tərəfin yeni ticarət marşrutlarını müstəqil şəkildə formalaşdırmaq, investisiyalar cəlb etmək və iqtisadiyyatlarının dayanıqlılığını artırmaq imkanları da bir o qədər genişlənər. Nəticə etibarilə söhbət elə bir məkanın formalaşmasından gedir ki, burada Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətləri sadəcə bir-birini tamamlamır, həm də Avrasiyanın mərkəzində birlikdə yeni geoiqtisadi reallıq yaradırlar.